Vandaag publiceerden we niet alleen de laatste aflevering in de reeks van Dominique Respens over de Vijf Shen, we beginnen ook een nieuwe reeks. Gespreid over vier bijdragen deelt Viorel Mihai met onze lezers zijn reflecties over de geschiedenis van Shiatsu. Mihai werd geboren in Roemenië. Hij was van jongs af geïnteresseerd in manuele therapie en volgde een vijfjarige opleiding fysiotherapie aan de faculteit Geneeskunde en Farmacie van de Universiteit van Bucharest en een intensive Shiatsu-opleiding in de VS. De laatste twintig jaar hield hij zich bezig met het runnen van een eigen zaak. Daarna geeft hij lessen Shiatsu en heeft hij een praktijk. In zijn vrije tijd beoefent hij een andere passie: geschiedenis waarbij hij zich specialiseerde in de historische achtergronden van Shiatsu.
Deze tekst verscheen oorspronkelijk als laatste hoofdstuk van het boek “The Essence Of Shiatsu” van Mike Mandl (2025). Viorel gaf de redactie van de Newsletter van de BSF niet alleen de toestemming de tekst te vertalen, hij bezorgde ook een nieuwe versie met tal van nieuwe invalshoeken.

Inleiding

Therapeutische behandelingen waarbij menselijk contact centraal staat, zijn altijd afhankelijk geweest en zullen ook altijd afhankelijk blijven van de subjectieve ervaring van elke behandelaar. Evaluatie en behandeling zijn altijd gebaseerd op de interpretatie van de behandelaar van waargenomen tactiele sensaties. Een knoop onder de huid van een cliënt kan een gevoelig gebied zijn met een hypertonische spierspanning of een onevenwichtige Jitsu-sector van een meridiaan die schreeuwt om dispersering.
De ene therapeut zal druk uitoefenen om het fysiologische neuromusculaire evenwicht te herstellen, een andere zal druk uitoefenen met als doel Kyo en Jitsu in de meridiaan, de tekorten en excessen in de Qi-stroom, weer in evenwicht te brengen. Het hangt allemaal af van de visie van de therapeut, maar voor de cliënt is een knoop een knoop. Het kan pijnlijk zijn; het kan het bewegen beperken. En onze gezamenlijke ervaringen getuigen ervan dat het uitoefenen van vingerdruk zeer efficiënt is bij het behandelen van knopen. Maar de vraag blijft open: werd de knoop verminderd of opgelost door neuromusculaire kenmerken aan te pakken of door Kyo en Jitsu te harmoniseren? Was het een van de twee, allebei of geen van beide? We zullen het waarschijnlijk nooit zeker weten.

Ondertussen klampen Shiatsu-beoefenaars zich, voor het uitoefenen van vingerdruk, nog steeds vast aan een theoretisch model waarmee ze zich kunnen identificeren. Soms zijn ze daar zo door in beslag genomen dat ze geneigd zijn te vergeten dat het allemaal slechts hypothesen zijn.
Hoe overtuigd ze ook zijn van de geldigheid van het gekozen model, hoe sterk de argumenten ter ondersteuning ervan ook zijn, hoe ongelooflijk vaak ze ook zijn bevestigd in de praktijk, ze zullen nooit met volledige zekerheid weten hoe de menselijke aanraking (of de vingerdruk, in het geval van Shiatsu) precies werkt.

Er zijn altijd verschillen geweest tussen de theoretische grondslagen en de praktijk van elke manuele therapie. Ze zullen er ook altijd blijven zijn. Aanraking zal altijd beschikbaar zijn, evenals onze pogingen om de kracht van die aanraking te begrijpen zullen tekort schieten.
Ondanks de wijsheid van de oude medische doctrines en alle medische vooruitgang waarvan we vandaag de dag genieten, weten we nog steeds niet hoe de menselijke aanraking werkt. Manuele therapieën zagen zich altijd geconfronteerd met de uitdaging om een solide theoretische basis op te bouwen. Deze uitdaging werd aan het einde van de 19e eeuw nog groter toen de gezondheidszorg zowel in het westelijk halfrond als in Oost-Azië geleidelijk aan werd gedomineerd door de zogenaamde moderne geneeskunde. In deze context eisten de medische autoriteiten dat therapeutische interventies die waren gebaseerd op traditionele medische doctrines volledig werden afgeschaft. In sommige gevallen probeerden ze dit zelfs op een niet zo zachte manier te verwezenlijken. Tegelijkertijd pleitten ze ervoor om moderne theoretische verklaringen voor alle therapeutische technieken te omarmen.

Mijn geschiedenis van Shiatsu is het moderne hoofdstuk in de zoektocht naar een sterke theoretische basis voor de toepassing van vingerdruk. In deze tekst zal ik kort de belangrijkste ideologische strategieën presenteren die tijdens deze zoektocht zijn gebruikt, met aandacht voor de sociale, culturele en politieke context.

Op basis van onderzoek heb ik kunnen vaststellen een van kenmerken door de geschiedenis van Shiatsu een hoge gevoeligheid was voor veranderende sociaal-culturele trends en politieke invloeden, ten koste van de feitelijke klinische inzichten en behoeften.
De ontwikkeling van Shiatsu werd dus in veel grotere mate gedreven door deze extrinsieke trends en invloeden dan door intrinsieke factoren. Meer nog, die laatste hadden feitelijk een quasi-onbeduidende invloed.

Dit zou kunnen verklaren waarom er zich in de geschiedenis van Shiatsu radicale breuken met het verleden voordeden en hoe het eigen verleden af en toe zelfs ontkend werd. Maar, zoals eerder vermeld, was het niet de dagelijkse klinische activiteit die om de afwijzing van het verleden vroeg. Het was de extrinsieke sociale druk die een breuk met het verleden en een vereenzelviging met een onduidelijke toekomst vereiste. Bijgevolg zien we vaak radicale theoretische transformaties die verrassend genoeg niet worden voorafgegaan of gevolgd door significante veranderingen of vooruitgang in het technische repertoire. Dit roept de vraag op of de genoemde radicale veranderingen reëel waren en in de praktijk merkbaar of niet meer dan declaratief. Werden deze wegen ingeslagen onder druk om te voldoen aan nieuwe sociale en culturele normen of waren het noodzakelijke stappen die door de feitelijke klinische praktijk werden vereist?

Het is mijn overtuiging dat geen van deze veranderingen heeft bij gedragen tot het ontstaan van een solide theoretische basis voor de toepassing van vingerdruk in Shiatsu.

Deel één: Het ontstaan van Shiatsu

1.1 De historische achtergrond: het vroegmoderne Japan

Shiatsu ontstond in het vroegmoderne Japan, een zeer gecompliceerde periode in de geschiedenis van de eilandengroep. Twee woorden beschrijven deze periode het meest beknopt en treffend: verwesterlijking en de-Aziatisering.
U bent waarschijnlijk bekend met verwesterlijking, maar het tweede woord is misschien minder duidelijk.

Verwesterlijking omvatte een enorme landelijke inspanning om de westerse beschaving op alle niveaus en op alle gebieden van de Japanse samenleving actief te importeren. Dit project heeft Japan volledig veranderd. De vastberadenheid en de snelheid waarmee Japan zich heeft verwesterd, zijn ongeëvenaard in de geschiedenis van enig ander land.
De andere kant van de medaille is de de-Aziatisering, een term die is bedacht door de beroemde Japanse ideoloog Fukuzawa Yukichi, de ‘Benjamin Franklin van Japan’. De de-Aziatisering van Japan was een strategische onderneming met twee kanten. Enerzijds was het bedoeld om Japan te beschermen tegen de dreiging van het westerse imperialisme, dat heel Azië beschouwde als een onderontwikkelde regio die werd gedomineerd door primitieve culturen.

Volgens Urs Matthias Zachmann stond Azië voor “de Chinese beschaving, met name het confucianisme, en de kosmologische implicaties daarvan, de Sinocentrische wereldorde”.¹ Discriminatie op grond van ras was gebaseerd op ideologische constructies zoals “het superieure blanke ras”² dat het recht had om beschaving te brengen naar de primitieve delen van de wereld en te heersen over verschillende “niet-blanken”³, waaronder uiteraard alle Aziatische rassen en naties. Ayelet Zohar beschrijft hoe Japan van zijn kant probeerde om “zich conceptueel te distantiëren van Azië, om zich daarna, enkele decennia later, terug te keren als een veroverende en imperiale macht”⁴.
Kortom, Shiatsu ontstond in een periode van ingrijpende veranderingen, toen Japan zichzelf opnieuw uitvond, zijn eigen verleden verloochende en een fictieve identiteit omarmde: een diepgaande identiteitscrisis die het land nog steeds niet helemaal te boven kwam. Een citaat uit het artikel van Fukuzawa Yukichi getiteld “Leaving Asia”⁵ vat de ideologische koers van het vroegmoderne Japan samen: "Zo hebben we niet alleen de oude gewoonten van Japan afgeschaft, maar ook een nieuwe trend in Azië als geheel gecreëerd. Ons principe kan in één woord worden samengevat: de-Aziatisering. Hoewel ons land Japan aan de oostelijke rand van Azië ligt, heeft de geest van zijn bevolking de achterlijkheid van Azië al van zich afgeschud om de beschaving van het Westen te omarmen. (…) Wanneer hij constateert dat de heren van China en Korea er nog te zeer van in de ban zijn om te weten wat wetenschap is, zal de westerse geleerde zo weten dat Japan geen land is van Yin-Yang en de Vijf Elementen."⁶

1.2 De geschiedenis van de geneeskunde in het vroegmoderne Japan

In Japan werd de Chinese geneeskunde tussen de 7e en de 9e eeuw actief overgenomen nadat ze op de eilanden werd geïntroduceerd via de kentōshi, de officiële Japanse missies naar China.⁷ In de eeuwen die volgden, hadden Japanse medische geleerden veel verschillende houdingen ten opzichte van de Chinese geneeskunde. In Japan onderging de geïmporteerde medische kennis allerlei processen. De medische doctrines en behandelingsmodellen werden op relevantie gesorteerd, aangepast, verfijnd, soms bijgewerkt en af en toe zelfs verbeterd. Een zeldzame keer stonden sommige zaken zelfs ter discussie. De contacten van Japanse medische geleerden met de Nederlandse geneeskunde in de 18e eeuw⁸ brachten enkele inconsistenties in de traditionele modellen met betrekking  tot het interne van het menselijk lichaam aan het licht en legden daarmee de basis voor een voorheen ondenkbare nieuwe houding: de afwijzing van de Chinese geneeskunde.

In 1754 kregen drie onderzoekers de eerste officiële toestemming om een lijk te ontleden. Een van hen was een jonge arts uit Kyoto, Yamawaki Toyo (1705-1762).⁹ De drie publiceerden hun bevindingen in een document getiteld Zoshi, “Over de ingewanden”, dat bestond uit “zes pagina's met uitleg en vier pagina's met schetsen”. Zoshi ontketende een ontleedboom die culmineerde in de publicatie van “Katai Shinsho” (Nieuw boek over anatomie) in 1774, “de eerste Japans-westerse anatomische medische tekst die naar een professionele standaard werd vertaald”.¹⁰ Het feit dat de grafieken in de Kaitai Shinso nauwkeurig en accuraat waren, werd door Japanse medische wetenschappers al snel erkend en betekende een zware klap voor de traditionele geneeskunde, die onmiddellijk leidde tot een kettingreactie in de medische gemeenschap in Japan. De dissectieboom werd versterkt en het enthousiasme voor het bestuderen van Nederlandse medische boeken leidde tot de oprichting van een school voor “Nederlandse geneeskunde”: Ranpo. De Japanse medische geleerden kwamen tot twee belangrijke conclusies: “de Chinese ruwe illustraties van de organen waren onbetrouwbaar” en “de anatomische kaarten in de Nederlandse medische boeken waren nauwkeurig en verdienden zorgvuldige bestudering”.¹¹

Het vroege medische syncretisme in Japan werd officieel goedgekeurd door het shogunaat, dat opdracht gaf tot de oprichting van de Kofu Medical School onder leiding van de keizerlijke acupunctuurarts Ishizaka Sotetsu (1770-1841), die probeerde “het theoretische systeem dat de acupunctuur- en moxibustiegeneeskunde ondersteunt te herschrijven aan de hand van zijn kennis van de westerse geneeskunde”.¹²

Isihizaka Sotetsu vond niet dat de westerse geneeskunde in tegenspraak was met de Chinese geneeskunde, maar dat de westerse geneeskunde juist kon helpen om een beter begrip ervan te krijgen. Hij was ook van mening dat de Chinese klassieken “helemaal opnieuw moesten worden vormgegeven, omdat ze in de loop van de tijd sterk waren gecorrumpeerd”. Ishizaka verwierp traditionele concepten zoals vijf ingewanden en zes darmen, voedingsstoffen en afweer (栄気), afweer (衛気) en voorouderlijke Qi (宋気). Hij verving voedingsstoffen en afweer door slagaders, afweer door aders en voorouderlijke Qi door zenuwen.¹³
Dat het theoretische systeem zo grondig werd herzien betekent dat de Japanse geleerden ervan overtuigd waren dat de traditionele behandelingswijzen klinisch effectief waren, maar de theoretische systemen die ze ondersteunden inconsistent, verouderd, vervormd, waren. Kortom, de betrachting was om de technische kern van de traditionele geneeskunde te behouden maar die te enten op een nieuw theoretisch kader. In feite was het resultaat een bijgewerkte, hervormde versie van de Chinese geneeskunde. Deze ideologische weg wordt beschreven als medisch syncretisme of hybridisatie van de traditionele geneeskunde. Hoewel de tijd heeft aangetoond dat dit samengaan geen haalbare kaart was, zijn er nog steeds enthousiastelingen die geloven dat traditionele medische doctrines kunnen worden hervormd, opnieuw geïnterpreteerd en gemoderniseerd.

Ook Kanpō, de traditionele Japanse kruidengeneeskunde geïnspireerd door de TCG, werd grondig ontleed en de praktische bestanddelen ervan werden losgekoppeld van hun oorspronkelijke theoretische grondslagen. Ze werden onderzocht vanuit moderne medische perspectieven om vervolgens te worden geënt op westerse medische kennis. Het patroon was de deconstructie van de traditionele geneeskunde, de scheiding van praktische modaliteiten van hun theoretische redeneringen en de reconstructie van hybride, verbeterde therapieën op basis van traditionele modaliteiten, gegrondvest op moderne medische kennis.

De opkomst van Shiatsu situeert zich ongeveer een eeuw later dan de ontledingsboom die “de inconsistenties in de traditionele modellen van de interne structuur van het menselijk lichaam” aan het licht bracht.
Ondertussen werd het medische syncretisme verlaten toen Japan besloot tot een radicale hervorming van de gezondheidszorg. Met veel enthousiasme en zonder vrijwel elke weerstand ging Japan al in 1874 over tot de vervanging van zijn op Kanpō gebaseerde medische systeem door een modern medisch systeem naar Duits model, precies een eeuw na de publicatie van “Katai Shinsho” in 1774.

De elite van de westers opgeleide medische gemeenschap van de Keizerlijke Universiteit van Tokio beschouwde Kanpō als “een onwetenschappelijk overblijfsel uit het feodale verleden dat geen plaats had in het moderne Japan”¹⁴ en zo werd Kanpō aanvankelijk een “doelwit van onderdrukking”. De neergang van Kanpō bereikte zijn hoogtepunt in 1895, aan het einde van de eerste Chinees-Japanse oorlog, toen “het parlement een verzoekschrift voor het voortbestaan van Kanpō verwierp” en de Meiji-regering vervolgens besloot om Kanpō af te schaffen¹⁵. In de praktijk bleken de monopolistische doelstellingen en de totale onderdrukking van Kanpō echter onrealistisch en onhaalbaar, aangezien zelfs sommige beoefenaars van de westerse geneeskunde af en toe traditionele methoden of remedies in hun dagelijkse praktijk toepasten.
Grote delen van de bevolking, vooral in afgelegen gebieden, hadden moeite om toegang te krijgen tot gezondheidszorg op basis van de westerse geneeskunde, zodat beoefenaars van Kanpō er hun diensten wel bleven verlenen maar tegelijkertijd probeerden om meer moderne wetenschappelijke kennis in hun praktijk te integreren.
Zo werden medisch syncretisme en hybride medische praktijken een courante trend in het vroegmoderne Japan.

(lees verder in een volgend nummer)

¹     Urs Matthias Zachmann, China and Japan in the Late Meiji Period.

²     Urs Matthias Zachmann, China and Japan in the Late Meiji Period.

³     Urs Matthias Zachmann, China and Japan in the Late Meiji Period.

⁴     Ayelet Zohar, “Introduction: Race and Empire in Meiji Japan”, in The Asia-Pacific Journal, Volume 18, Issue 20, Number 2, Article ID 5496, Oct 15, 2020).

⁵     Fukuzawa Yukichi, “On De-Asianisation” gepubliceerd in de krant Jijishimpo on March 16, 1885. De oorspronkelijk titel is “Datsu-A Ron”, wat ook vertaald kan worden als “Tot ziens, Azië”.

⁶     Fukuzawa Yukichi, “On De-Asianisation” gepubliceerd in de krant Jijishimpo on March 16, 1885.

⁷     Douglas Sherwin Fuqua, The Japanese missions to Tang China and maritime exchange in East Asia, 7th-9th centuries.

⁸     Toen het shogunaat de feitelijk macht naar zich toe trok ging het een uitgesproken isolationistische koers varen. Alle buitenlanders in Japan werden het land uitgegooid. De bedoeling was om de overijverige Portugese missionarissen die Japan tot het Christendom wilden bekeren te stoppen. Nederlandse kooplui waren de enige Europeanen die toegang tot het land behielden : ze mochten handel drijven via het eiland Dejima, iets buiten de kust met Nagasaki, een bevoorrechte positie die ze behielden tot aan Meji-periode. Nederlandse scheepsartsen lieten maar al te graag hun medische handboeken aan hun Japanse confraters zien (noot van de redactie).

⁹     Masayoshi Sugimoto, David Swain, Science and Culture in Traditional Japan, Tuttle Publishing, 2016. p. 144.

¹⁰   Masayoshi Sugimoto, David Swain, Science and Culture in Traditional Japan, Tuttle Publishing, 2016. p. 318.

¹¹   Masayoshi Sugimoto, David Swain, Science and Culture in Traditional Japan, Tuttle Publishing, 2016. p. 381.

¹²   Toshihiro Togo, Textbook of Traditional Japanese Medicine. Ancient to Edo, p. 15

¹³   Toshihiro Togo, Textbook of Traditional Japanese Medicine. Ancient to Edo, p. 15

¹⁴   Alexander Bay, “Beriberi, Military Medicine and Medical Authority in Prewar Japan.” in Japan Review, no. 20, 2008, pp. 111-156.

¹⁵   Kuriyama Shigehisa, The Historical Origins of Katakori, Nichibunken in Japan Review: Bulletin of the International Research Center for Japanese Studies, 1997