Het aanbod aan nascholingen die in de schoot van de BSF worden aangeboden is rijk. Hier bij de redactie van de nieuwsbrief vonden we dat daar best wat meer aandacht aan besteed mocht worden zodat onze leden-beoefenaars beter op de hoogte zijn van het aanbod, niet alleen bij de aangesloten scholen maar ook op initiatief van leden-beoefenaars.
Wist je trouwens dat het volgen van één nascholing verplicht is om in orde te zijn met de statutaire vereisten van je lidmaatschap?

Véronique Cloquet

Wat is het fundamentele verschil tussen een levend lichaam en een dood lichaam? Vanuit het perspectief van de traditionele Chinese geneeskunde zou men kunnen antwoorden dat het levende lichaam wordt bezield door Ki, een begrip dat verband houdt met beweging, transformatie en de dynamische processen van het leven, terwijl deze dynamiek bij de dood verdwijnt.

Dit antwoord lijkt misschien vanzelfsprekend binnen het oosterse gedachtegoed.
Toch roept het een essentiële vraag op: hoe beschrijf je anatomisch iets dat per definitie voortdurend in beweging is? De geschiedenis van de anatomie laat zien dat deze vraag niet in alle tijdperken of binnen westerse en oosterse medische tradities op dezelfde manier is benaderd. Dit verschil wordt mooi geïllustreerd door het verhaal dat hieronder door Meester Kawada wordt verteld.

Twee visies op het menselijk lichaam

In het Westen begon de dissectie van menselijke lichamen al in de oudheid, maar pas in de 16e eeuw zou Andreas Vesalius het anatomieonderwijs ingrijpend veranderen door directe observatie van het lichaam, dissectie en een nauwkeurige weergave van de anatomische structuren te combineren. In 1538 publiceerde hij de ‘Tabulae anatomicae sex’, zes anatomische platen die een belangrijke mijlpaal vormen in de geschiedenis van de anatomische beeldvorming. De westerse anatomie ontwikkelde geleidelijk aan een steeds analytischer benadering van het lichaam: structuren identificeren, beschrijven, benoemen en hun onderlinge relaties en functies begrijpen.

In China ontwikkelde zich geleidelijk een andere medische traditie rond oude teksten, waarvan de ‘Huangdi Nei Jing’, de ‘Interne Klassieker van de Gele Keizer,’ een van de belangrijkste vertegenwoordigers is. Het gaat hier niet om een anatomisch traktaat in de moderne zin van het woord. Deze traditie richt zich meer op de uitingen van het levende, op de relaties tussen lichaamsfuncties en op hun ontwikkeling. De waarneming verloopt met name via de vijf zintuigen – het gezichtsvermogen, het gehoor, de reukzin, de smaakzin en de tastzin – waaraan in de traditionele praktijk een bijzondere aandacht voor de eigenschappen en bewegingen van Ki wordt toegevoegd.

Deze twee tradities stellen dus niet precies dezelfde vragen. De ene tracht vooral te begrijpen hoe het lichaam is opgebouwd; de andere tracht meer te begrijpen hoe het levende wezen functioneert en zich transformeert. Het gaat hier niet noodzakelijkerwijs om twee onverenigbare visies. Ze kunnen worden beschouwd als twee verschillende manieren om naar één en hetzelfde menselijke wezen te kijken. En juist dat maakt de vergelijking tussen beide zo interessant.

Het verhaal van Sugita Genpaku, verteld door Meester Kawada

Een verhaal dat door Meester Kawada wordt verteld, illustreert deze ontmoeting tussen twee manieren om naar het lichaam te kijken.

“Sugita Genpaku, een Japanse arts die leefde van 1733 tot 1817 tijdens de Edo-periode, was opgeleid in de Chinese medische traditie die toen in Japan de overhand had. Hij was echter gefascineerd door de westerse anatomische beschrijvingen, die veel gedetailleerder waren dan die waartoe hij tijdens zijn opleiding toegang had.
Laten we hier even in herinnering brengen dat Japan in die tijd geïsoleerd was van het Westen. De Nederlanders vormden daarop een uitzondering: zij mochten handel drijven met Japan en zo konden hun boeken het land bereiken. Sugita Genpaku slaagde erin een Nederlands anatomisch werk te bemachtigen, de ‘Ontleedkundige Tafelen’, voorzien van talrijke illustraties.
In 1771 woonde hij samen met twee collega’s een openbare executie bij van twee misdadigers in Kotsukappara. Met het boek in de hand vergeleek hij de illustraties met de structuren die hij voor zich zag. Het resultaat was een openbaring. De organen, de botten en de verschillende waargenomen structuren kwamen opmerkelijk goed overeen met de beschrijvingen en illustraties in het boek.
Deze ervaring overtuigde Sugita van het belang van de westerse anatomie. Samen met zijn medewerkers begon hij vervolgens het werk in het Japans te vertalen. Het was een enorme klus. Omdat ze het Nederlands niet voldoende beheersten, moesten de vertalers de betekenis van talrijke termen en beschrijvingen stap voor stap reconstrueren. Hun werk mondde uiteindelijk uit in de publicatie, in 1774, van de ‘Kaitai Shinsho’, die wordt beschouwd als de eerste grote Japanse verhandeling over westerse anatomie die in het Japans werd vertaald. Voor Sugita Genpaku betekende deze ervaring een belangrijke ontdekking: het lichaam dat men rechtstreeks kon waarnemen, kwam overeen met de westerse anatomische voorstelling.”

Wat proberen we te beschrijven als we het over anatomie hebben?

Hier wordt het verhaal voor ons bijzonder interessant. Sugita ontdekte de opmerkelijke nauwkeurigheid van de westerse anatomie. Maar dat betekende niet noodzakelijkerwijs dat de traditionele beschrijvingen van de Chinese geneeskunde simpelweg ‘onjuist’ waren. Zoals Kawada Sensei uitlegt, waren de twee benaderingen niet noodzakelijkerwijs erop gericht hetzelfde weer te geven.

De westerse anatomie streefde ernaar de lichaamsstructuren nauwkeurig te beschrijven: de botten, spieren, organen, zenuwen, bloedvaten en hun onderlinge relaties. De traditionele Chinese geneeskunde was meer gericht op de levensprocessen, hun interacties en hun uitingen.

Van de moderne beschrijvende anatomie naar de anatomie van het levende lichaam

De moderne anatomie biedt ons vandaag de dag buitengewone middelen om het levende lichaam te observeren. Geavanceerde technieken laten ons geleidelijk aan iets zien wat dissectie alleen niet volledig kon onthullen: structuur en functie zijn nauw met elkaar verbonden.
Een anatomische structuur bestaat niet los van de krachten die erop inwerken.
Weefsels vervormen, ze glijden ten opzichte van elkaar, ze brengen krachten over, ze ontvangen mechanische en chemische informatie, ze her-modelleren zich.
De anatomie van het levende wezen is dus een anatomie in beweging.

Welke anatomie voor shiatsu?

Het is in dit perspectief dat anatomielessen voor shiatsu-beoefenaars zich, naar mijn mening, moeten situeren. Het doel is niet om de wetenschappelijke anatomie te vervangen door een energetische benadering van het lichaam. Het gaat er evenmin om de modellen van de westerse geneeskunde te verwarren met die van de traditionele Chinese geneeskunde. Het gaat er veeleer om verschillende niveaus van begrip van het lichaam met elkaar in dialoog te brengen, waarbij elk zijn eigen referentiekader behoudt.
Anatomie stelt ons in staat om structuren, organen en fascia's te identificeren, terwijl fysiologie ons helpt de regulatiemechanismen en de grote systemen die naast elkaar bestaan te herkennen. De interpretatie van het levende wezen in de traditionele Chinese geneeskunde biedt ons op haar beurt een ander interpretatiekader voor het levende wezen, dat met name gebaseerd is op functionele relaties, de rol van emoties en de beweging van Ki.
Vanuit dit perspectief kiest de anatomiecursus van de Ido School ervoor om anatomische beschrijvingen te koppelen aan fysiologische functies, de grote systemen van het menselijk lichaam en de cyclus van de vijf elementen uit de traditionele Chinese geneeskunde. Het doel is niet alleen te weten waar een structuur zich bevindt, maar ook te begrijpen in welk functioneel geheel deze past.

De anatomie van het levende wezen

Het verhaal van Sugita Genpaku herinnert ons er uiteindelijk aan dat de manier waarop we naar het lichaam kijken, onvermijdelijk van invloed is op wat we erin willen zien. De westerse anatomie heeft ons een buitengewone kennis van de structuur van het menselijk lichaam opgeleverd. De traditionele Chinese geneeskunde daarentegen nodigt ons al eeuwenlang uit om het lichaam te beschouwen als een dynamisch geheel van relaties en transformaties. Deze benaderingen geven niet altijd antwoord op dezelfde vragen, maar de dialoog tussen beide kan bijzonder verrijkend zijn voor wie shiatsu beoefent.

De anatomie leert ons naar het lichaam te kijken.
De fysiologie leert ons de werking ervan te begrijpen.
Shiatsu nodigt ons uit om dit lichaam te ontmoeten in zijn beweging, zijn gevoeligheid en zijn aanpassingsvermogen.

Misschien begint daar pas echt de Anatomie van het levende.

Praktische informatie:

• De cursus “Anatomie du Vivant”, georganiseerd door Idō School, vindt plaats in Sint-Peters-Woluwe (vlakbij de ring van Brussel).
• Theoretische module: van 6 november tot 11 december 2026
  Praktische module: van 26 maart tot 24 april 2027
• Details en inschrijvingen? https://idoschool.be/formations/autres/anatomie/

Bibliografie:

GRAY, H. (2013). Gray's Anatomy. Arcturus Publishing.
KEOWN, D. (2018). The Uncharted Body: A New Textbook of Medicine. Original Medicine Ltd.
NETTER, F. H. (2023). Atlas van de menselijke anatomie (P. Kamina, vert., 8e druk).
https://publicdomainreview.org/collection/chart-of-the-inner-landscape-1886/